FANTAZJA SUWERENNOŚCI BEZ CIĘŻARU WŁADZY: NEOLIBERALIZM, KARNIWALIZACJA I NOWY PREKARIAT W OBIEKCIE KRYTYKI PSYCHOANALITYCZNEJ

Abstrakt

Artykuł analizuje przekształcenia ideologicznej fantazji panowania w warunkach późnego neoliberalizmu, odwołując się do teorii psychoanalitycznej J. Lacana i S. Žižeka, koncepcji karnawału M. Bachtina oraz socjologii kapitału symbolicznego P. Bourdieu. Autorzy rozważają przesunięcie obiektu-przyczyny pożądania: od klasycznych dla późnego okresu radzieckiego wyznaczników konsumpcji (dżinsy, guma do żucia, Coca-Cola) ku współczesnym symbolom statusu, takim jak kupiony dyplom, kosztowne urządzenia czy elektronika użytkowa nabywana na kredyt. Stawiana jest teza, że ​​nowy przedstawiciel klasy pracującej i prekariatu (kategorie te traktowane są tu analitycznie, a nie jako empirycznie jednorodne grupy) przejmuje fantazmatyczną strukturę „homo sovieticus”, łącząc ją jednak z merytokratycznym mitem o „naturalnym prawie do rządzenia” – przy jednoczesnym braku gotowości do wzięcia na siebie ciężaru odpowiedzialności, jaka wiąże się z władzą. Wykazano, że konfiguracja ta opiera się na nakazie superego, by „czerpać przyjemność” (enjoy), co sprawia, że ​​osobista porażka postrzegana jest nie jako strukturalny skutek neoliberalnego kapitalizmu, lecz jako indywidualna wina moralna. W tekście przeanalizowano mechanizmy kulturowej karnawalizacji, w ramach których pragnienie zmiany ról (realizowane poprzez streaming, awatary czy wirtualne tożsamości) zastępuje rzeczywistą transformację pozycji społecznych. Wykorzystując trzy odcinki serialu animowanego „South Park” („Cartmanland”, 2001; „Margaritaville”, 2009; „A Nightmare on FaceTime”, 2012) jako symptomatyczny tekst kultury, autorzy ukazują działanie „cynicznego dystansu” – zgodnie z formułą Sloterdijka i Žižeka („dobrze wiedzą, co robią, a mimo to to robią”; Sloterdijk, 1987, s. 5; Žižek, 1989, s. 33) – a także zjawisko „nienawiści opartej na równych szansach” (Samuels, 2008), które wytwarza u widza postawę cynicznego meta-dystansu. W pracy zaproponowano model teoretyczny służący do analizy „nowego homo sovieticus” – postaci łączącej nostalgię za wyobrażoną suwerennością z realnym uzależnieniem od zadłużenia, typowym dla podmiotu żyjącego w warunkach prekarności. Praktyczne implikacje tego modelu – dotyczące konsumpcji mediów, polityki edukacyjnej oraz regulacji kredytów konsumenckich w kontekście ukraińskim (naznaczonym migracją zarobkową i pełnoskalową wojną) – sformułowano nie jako ustalone fakty, lecz jako hipotezy badawcze wymagające dalszej weryfikacji empirycznej. Niniejsze studium ma charakter teoretyczno-analityczny; opiera się na metodzie krytycznej analizy tekstów (McKee, 2003; Fürsich, 2009) – w odniesieniu do artefaktów kulturowych – oraz na syntezie literatury psychoanalitycznej i socjokrytycznej.